@WikiNewPageEditViewToolsHelp
Create New Page Create New Page from Copy
Create your new wiki
Edit this page Copy from this page Rename
Attach (Upload) File
Edit Menu
Newest Change History Referer Trackback
Page List Tag Cloud RSS1.0 RSS2.0
Search
@Wiki Guide
FAQ/about @wiki FAQ/about Editting FAQ/about Register
Update Infomation Release Plan

Ngeina Zehtang

Note: Hih a nuai a teng pen; Pr. Thang Sihangh' laikung pan, kila a, ka edit kik a hi hi.

Pupa' Ngeina Tualbawl

Khanglui i pu i pa te in, omkhop na leh, kimuh kituah khopna cih te, thu kikup cih te khat peuh a bawl ding ciang in, limtak kisam kikho ciatciat uh hi. Hih bang tualbawl ahi zongin, zehhun a hi zong in khatpeuh bawl ding ciang in, zu mah tawh na ki muak, in zu mah tawh na ki uap uh hi. Annekna, Sagawhna leh Zudawnna tawh maitang ki mutuah in kamkumkhawm lungsim khaubang hual khawm in, ngeina leh nunzia na zilh uh hi. Hih kimuhkhopna te pen, a tamzaw in 'tualbawl' na ci uh hi. Pawi cihpen Zokam hilo a Kawlkam 'pue' aa kizangh ahi hi. Khangluimi zawdeuhte in Pawi cilo hi. Mopi, Mosagawh, Omkhawm, Ankuang-umkhawm cih bangin kizang zaw hi. Sih ciangin Sihpawi cilo-a, Siphual, Simun peuh kici zaw hi. Khuado-pawi, Sialsawm-pawi kicilo-a, Khuado Lawmanne, Sialsawm-Lawmanne kici hi.

Zomite in kumsimin Gualnopna-pawi pelhlo-in, a pi nih, atawm pen nihvei kinei hi. Khuado-Lawmanne leh Sialsawm-Lawm anne kici hi. Hih Lawmanneekna pen Sanggam kikaihkhopna hunhoihpen hi-a, Ngeina limci-ngeina hoih mahmah ahi hi.


Tualbiakna

Khuasiam ding, ahuu akeem ding sapna kibawl a, tua pen 'Tualbawl', Tualbia kici hi. Khuathak khat a ki saat na mun ah, Khuasaat ciangin, kimawksaat lo hi. Vaipua panmun len ding leh mimuan vaipei ding, ki khuasakna ding a semzo leh a do zo ding; haksat gal leh sa a om phial leh zongh a nawkzo ding cih gelna tawh a tawm pen mi9 pha lo in khuathak khat mun kisat lo hi. Khuathak saat, Khuasaat ding ciang in 1.Siampi, 2.Hausa, 3.Taangko, 4.Tuinaakkhuat, 5.Tualteek, 6.Tualtanu, 7.Siikseek leh 8.Khuangtum, 9. Mundang khalui khat ahizongin, Tual uk Mang/Hausa' khat in etsak a, phalna leh ciaptehna neihsak; a omlohin khua kisaat ngeilo hi.

Amasa pen in, Makai pipa in, Khuathak khat a saat ding ciang in, Tua khuamun ding ah, mun leh mual, tui leh singkung gam va en ding in, Tuikhuukkhuatte kisawl masa a, tuihoih tuilim amuh ciangin khuasaat kipan uh hi. Hih Tualbiakna ah, gamsa ahi zongh in, innsa a hi zongh in, khat peuhpeuh tawh Siampi makai in tualbiakna 'munbiak' na nei masa leuleu uh hi. Hih Tualbiakna ah, Phasiam kisam a, Pasian biakna a hi hi. Dawi te leh Mihing te ki lawmtatna leh, ki do ki totloh na ding deihna zongh ahi hi. Hih a ki saatding khua, a bei ngeilo ding/ abei dong ngimna tawh, saupi gelna tawh 'nget leh piak' bawlna a hi hi. Pawlkhat te in, Sakhi peuh, kel, bawng, sial, vakhu, vok cih peuh tawh bualbiakna ki bawl hi. A hih hag in, Sakol, lawi, ui cih peuh tawh tualbiakna kipia ngeilo hi. Siampi te in a deihna leh a zilhna thei uh hi.

Tualbiakna dingin, a tamzaw in 'vok' zangh uh hi. Tualbiakna pen Khuataangpi aa hi-a, lawhta-in zu kidong hi. Tualbawlna Vok leina ding lawhta mahin an dong uh hi. A beikhempeuh taangpi sikh ahi hi. Khua dingin gamtak leihoihna kizuan a, a lauhuai sapite leh dawi leh kau , gulsia tangsiate , ngia leh vompi sahangte, pulnatna tuamtuamte nawkkhakna panin ahung-akeem dingin Asiam ahi Khuasiam khai masa hi. Khai cihpen bia, lungkimsak, thoih cihna hi. Tua pen Tualbiak-pawi kici hi. Tualbiak nasep leh Sialsawm Lawmanneek kizom tawntung hi.

Tua Biakna ah, khuamite cidamna dingleh kithutuahna ding, guahtui hoihna ding, ankung susia thei lungnote a omlohna ding, gah leh paak hoihtak aneihna dingin kingen hi.


Zehtang

Tualbiakni zingciangin Zeh tang uh hi. Lo kikuansak lo hi. Leigil suaksak lo hi. Singno leh lopahing sisuah lo hi. Kahna leh gamlumna bawllo hi. Kahna cih ciangin misi aneih uleh tuani-in guilo hi. Gualnopna khuang leh zam gingsak lo hi. Zehphi ci-in thukham palsat a om ciangin guahtuiluan hoihlo hi. Ngalhawk in lolai ankungte nawksia thei hi. Khuasung thusia-lasia piang thei hi. Pulnatna tuamtuam in nawk thei hi. Tua ahih ciangin Zehphi a omleh a beikhempeuh loh sak hi. Tualbiakna bawlpha kik hi.

Tualbawl-khasung or Sialsawm-lawmanneek kha huamsungin samante pen Sawngman kici hi. Sawngzu luup hi. Sawngla sa-in laam uh hi. Siampipa in tuiphih aa, Sawngmanpa leh khua-leh-tui daupaina dingin Khuasiam tungah ngen uh hi. Hun ciangtan sungin Sawngman a omleh Khuasiam lungdam hi, ci-in um uh hi.


Sialsawm (Lawm-annek)

Nidanglai-in Sialsawm Lawm-an pen lopawi man ciangin kihih tawntung hi. Guahtui luandan zui-in lopawi ahihmanin kumkhat leh kumkhat kibanglo thei hi. Bekthamlo-in Simlam leh Zolam aa teengte khuahun paidan kibanglo aa, khua khatleh khat kituak theilo hi. Ahih hangin Khangthakte in kumpi naseemte leh sangnaupangte kimhun tawh kituak dingin April kha kipatlam hih dingin kipsak uh hi.


Khuado (Lawm-annek)

Khuado Lawm-an pen anlak khit ciangin kibawl hi. Khawhsa kaikhawm khinphet ahih ciangin zu leh sa tawh kidiah pikpeekin kibawlzo hi. Kumpi naseemte leh sangnaupangte kimhun October sangkhak sung kingim hi.

Ih Pu ih Pate pen Biakna leh Ngeina tawh tonkhawmin nakalsuan uh hi. Ahih khempeuh pen Biakna tawh kitukkalh saklo uh hi. Asiam leh a Biakna mangngilh ngeilo uh hi. Khuado Lawm-an pen Sialsawm Lawm-an mah tawh a paidan kibang hi.


Meilah saatni

Khuado Lawm-an kiginni pen Meilah saatni or Dai-an bawlni ci uh hi. Zununsung or omkhop hunsung zat ding meilah pua hi. Tuinak kipuah hi. [Han,than, san,khan] Han kipuah aa Khasapna kinei hi. " A si kha hong ciah un, a hing kha hong ciah un, zu leh sa neding hihang," ci-in lobuuk suangthute saatpai-in khasam uh hi.

Khuaila, Tang'suak

Khangluite in Khuai pen thupiseh mahmah hi. Khuaipi leh khuaivahte a zu kine hi. Khuaivom, khuaingo cihte zong singheng sungah kua a, laa-in innah khawi uh hi. Tuate zong a zu kinenam mah ahi hi. Tunpi, ngalthen pen a no kine hi.

Tua khuai a mute in lopadawn tumzial vilvel a, ciangkang khattawh kawksakin ciamteh hi. Kua mah in suksak ngamlo hi. Khuaino pen Khuado-hun in taksa-in pikim a, neektaak cing mahmah hi. Khuaihawite in lakleh aih thuah thei uh hi. Khuai-aite asih ciangin siluangbawk thote pen khuai in bengkhiat sak hi, ci uh hi. " Kha kapham ciang vaitho hung ding vahkhuai nangma thu hi aw," ci-in Khuaila nangawnin nei hi. Khuai-ai nuamte in Khuado Dai-an bawlni ta-in khuaila uh hi. Khuamial khit ciangin kilangam panbek hi. A ainuam aa khuaila ahihleh, khuang,zam, daktal phiit, leh Khangno Taangsuak ding honkhat tawh kuanpah hi. Khuaikhau ci-in khauhual saumahmah pua uh hi. Khuangmai aa daktal tumpa, zaamzawngte leh khuangtumpa longal khuaikhau lenin pai uh hi. A kihalna kibangin len uh a, a khut langkhat ah meilah dekim uh hi. Kigual diudeuh Guideudeu-in meide-in pai uh hi. Phiitlem kawmin khuang leh zam tawh innlamzuanin ciah uh hi. Khuasung gamlum suah mahmah hi. Inn ngakte in zubeel gual aa, tuileihsa-in nangak uh hi. Zu taksa pawlkhat zong taubeelpi sungah khol hi. Khuaino puapa a mai-ah hong masa hi. Zamzawngte in zom hi. Daktal tumpa in zom leuleu hi. Tua khit ciangin khuangtumpa leh mipi in hong zom hi. Innngakte in a tungmasasa-in zu natulh hi. Inntual kimkot tuangdung dongin laamsum pimpemin laam uh hi. Zanthapai-in khangnote gualnopa tua hunbekmah om a, Khuado hun a tunkaal kingaklah mahmah hi. Khuangtumpa mai-ah pasalno khat in daktal mong,mong,mong, ci-in ging vangvangin tum hi. Daktal-ging zaksimin Khuado kiphawk mahmah hi. Khualai-ah a veng a vengin Khangnote giahna Sawm kinei hi. A nopcipen munah kituah uh hi. Zanthapai-in Khuado-la leh Khuai-la sa in khangnote gualnuam mahmah hi. Tua hi a, Khuasungbup gamlum hi.


Kau-Hawl (Kauhawl)

Pansikni or Neekpini zingsangin kau hawl uh hi. " Dawihaang ciah oo, kauhaang ciah oo, nazun na-eek namsia ei, nani cing ei, nakha cing ei, nakhualam zuan oo" ci-in tuga heiga tawh bangsak bangkhang saatin hawl uh hi. Kongbiang a tun ciangin a tuga tawh pheiden ek mawk hi. Thau neite in thau tawh kaap uh hi.

Ih Pu ih Pate in Dawibia icih hangin Dawi hawlkhia thei mawk ahih ciangin amau lungsimtawngah dawi sangaa golzaw khat abia aa kinei hileh kilawm hi. A taktak ah tua pen, 'Pasian Phaza' na ci uh hi.


Lawm-Annake kikaihkhopna

Lawm-an ne dingin mikhempeuh kikaikhawm uh hi. Abawngbawngin, a khil a khilin omkhawm uh hi. Dai-an bawlni zingtungin Uupipa or Bangkuapipa pen inntuamsa innlak sanggamte kiangah banhawh kawikawi a, thu-zasak hi. Sanggam bucingte pen nopci mahmah hi. Zing-an neek khit ciangin kikaikhawm uh a, an aneih bangbang tawiciat uh hi. Mihon tawmte in vok luangkhat a tampiante in luangnih bang go thei uh hi. Khuado-vok gul ding kiseh uh hi.

Ei Zomite ngeina-ah Zozu pen cikhum bawngnawi taangin kizang hi. Pawlkhat khaihin ne hi. Pawlkhatte pen pengbulhin ne hi. Anneekma sungteng khaihsa-in ne uh a, anneek khit gualnophun leh lasakhun ciangin beel angkuahin peengnek uh hi. A hawmmasak pen innkuan kim naungeek dongin tahn kipia hi. A nethei nailote in ama ngaih khat hawh hi. Tua pen zuhawh kici hi. Hawh cihpen ama neektangin nesak cihna hi. Amau mintapte hawhdiak uh hi. An a neek ciangin asasin sangoite kiciamkim sak uh hi. A ngahlo om hiam, ci-in kantel vilvel uh hi.

Anneek man ciangin Mokhak numeite amau-nualam ciatah ankhol-in vak tek uh hi. Nungak tangval lawmngaih neite Zawl-an kikhol sak hi. Ankhol aa vakkhiate hong tunkik hun khuamui kipan philhphelh pawl khawngin tangzang khat in beelpei sungah vut luakin dim a, innlim laizangah koihin meiphual sehin meilah vak hi. Khuang leh zam pusuahin lasak pan uh hi.

Sialsawm leh Khuado hunsungin sanggam ngaihna la, Nu leh Pa ngaihna la leh nungak tangval kilamnaihna zawlla ngentang sa uh hi. U-nau sanggam tengmah kikawi-in la kipaihpaih mai uh a, Ki-itna leh sanggam khualna khang mahmah hi.

Thang Ho leh Lian Do te hunlai-in Khuado omkhop ngeina neikhin uh hileh kilawm hi. Khuado madeuh-in Lian Do si hi. Thang Ho daihawhin pai hi. La khat suut a,

* a. Do nalitlit do nalitlit e gual in kumkhua do nalitlit e [Do naliingliing do naliing ee]

b. Gual in kumkhua do nalitlit e Do khan ah nau bang vakap ing e.


Mihing kikholhna tam leh kiphawkna kingaihna zong lian hi. Lawm-an pen sanggam kimuhna leh kikaihkhopna hoihpen ahi hi. Pakzat seemseem lozaw a, puahphat ding leh thupibawl kik dingin hoih mahmah hi. Tuhun pen omkhopna-hun haksa mahmah hi. Mikhempeuh tangpek nuam uh hi. Sanggam a omkhawm liailiaite pen a kingaite ahi uh hi.


Zomite zatdan tatdan ngeina pawlkhat

Kawl huzaap tawh Pawi icih pen, Mizo huzaaplam aa omte in Lawmh cileuleu se hi. Zokam taktak tawh Ai kici hi. Zomi a tamzaw in Ai sangin Pawibawl, Lawmh ci uh hi. Zokam zong damdamin kinelhsiahin mangmang hi. Innthak ai cih sangin Innpawibawl ci uh hi. Molawm, innlawmh peuh cimai uh hi. Nauminphuak icih pen zong, naulawm, naupawi bawl ci uh hi. BA ai cilo-in BA lawmh ci sese uh hi. Midangte huzaap in hong zolua ta ahih manin ei kam pen a nuam nawnlo bang hong himawk hi.


Nauminphuak

Namdangte huzaap hong lutma-in, Zomite in Nausian kici hi. Tuhun ciangin naupawi-bawl cilel uh hi. Zomite nausuah ciangin bangkua-siampi zangin naumin pen tuiphih uh hi. Pasal ahileh pianna Pu tamsak hi. Numei ahihleh pianna Pii tamsak hi. Azomzomin pasallam leh numeilam kihawm suk ngiatngiat a, khangsimna-in kinei hi.

Naumin pen Mizote leh Kawlte bangin utpeuhpeuh phuak mawklo uh hi. Minnei dingte dong masa hi. Naumin phuahna[minlawhna] ganno khat bangkua siampipa go sak hi. Tua pen inntek khawisa ganno hi hamtang ding hi.

Tuiphih ding zu beelta-in luup hi. Siampipa in phuisam kawmkawmin zu leihleih hi. Zuleihna tui kitakpei leh, hoih ei, ih nau pen cidamin mapai ding hi, ci hi. Amin pulakin zu teepin tuiphih hi. Huihlak aa kiphihkhia hilel napi, a tuiphih-pai pailo cih theise uh hi. Minphuahna ganno go mleuleu a, a sihdan akeeng kisaan keuhkeuh , a sin leh a gilzangte kilamdan enin, naungeek mailam masuan ding theikhol genkhol thei hi.

Naumin tangte in Nausiatna [nausian] ci-in ak ahi-a, vok ahi zongin ahihzawh zahzah gan khat peuhpeuh zangin antawi pia uh hi. Nausian kici omkhopna pen a nuampen omkhopnanam ahi hi. Naumin phuahna munah gamlum lua kideihlo hi. Khuang leh zam tat nuamlo uh hi. Gamlum lua leh naukhaa lau kici hi. Naupang kilatin zawngkhal aa cidamlo hi, ci uh hi. Ih Pu ih Pate pen zehtan thukhamteah citak mahmah hi. A up leh a biak khatpeuh tungah paubanna neilo uh hi.

Min a phuah ciangin numei leh pasal hangin buailo hi. Amin kilawh phetin numeimin leh pasalmin kikhen pah sinsen hi. Amau phulkhak gentheihna leh nopsaknate naumin panin kimu khia thei hi. Tuang Hau acihleh minuamsa hi ei, ci-in kimu pah hi. Vung Dah Ciin acihleh hehlehdah thuak ngeite hi, ci'n kithei thei hi. Ciin Za Khup acih ciangin numei hi a, Cin Za Khup acih ciangin pasal ahi hi. Lia leh Taang tawh buai ngeilo hi.

Naucing Guai

Tuhun bangin Nursinghome , Childcare cihte omlo hi. Inntuancil ahi lukhatlaite in innpi leh a Pute kiang khawngah nau kha uh hi. Sanggam haute in nau thum ciang bang cing thei hi. Bawngnawi cikhum cihte kigalmuh ngei nailo ahihmanin naungeek-anin kawlkai-em leh taangzuha kizang hi. Lawki-hunin neusen aa kipan Zozuha tawh kikhangkhia hi. Zu zong munkhempeuh ah siakhin lo hi. Zangsiam leeng zatui hoihpen leh anhoihpen ahi a, khengvalzat kha leeng a siahuai pen gal leh gu ahi hi. Pilna tawh zat kul hi.

Amau hunin zuha piazote hampha kisa mahmah hi. Naungeekte cidamin dawng tiltel hi. Kawlkaipi zong anhoih mahmah ahi hi. Neu ngaihsut huailo hi. Tua bang teng tawh naucingte in nau nakhoi uh hi.

Naucingte pen zahtakin mai-et mahmah kul hi. Nau ii nuntakna buppi a cingte khutah om hi. Neek leh dawn lim zawdeuh amuh ciangin naucingte ciamsak hamtang uh hi. Naucingte zong kisathei a, khasia-baih mahmah hi. Tuhunin zong Nuteek naucing naneih uleh neuseh kha kei un.

Naucing guaina pen anlim mawkmawk tawh hithei lo hi. Saseh, ak cihbang kizang ngamlo hi. Ganpum lakah a neupen vok tuli sangin neuzaw lo hi. Naukha khempeuh kikumin thakhatin naucing guai thei uh hi. Salim pen leh zukhum pen tawh naucing kiguai hi.


Zukholh Pute (TuukZukholh)

Ih Pu ih Pate in zahtak-tuakte zahtak a, pahtawi huaite pahtawi uh hi. Pute zahtak pen Pasian deihna tawh kituak ahih ciangin cidamin khansau hi. " Pute leh lamphung kineh zolo" cih Paunak om hi. Naupangte a damloh ciangin Pute kiangah hawhin an kinesak hamtang hi. Tua pen gau-an kha ci uh hi. Pute kisamsia nuamlo hi. Pute tawh thu kinei nuamlo hi. Pute kikhasia sak nuamlo hi.

Khawhsa anlak khitphet in, Pute Tukzu kikhol masa pen hi. Tuhun Christian te in Thanksgiving a bawl bang ahi hi. Taangzu, buhzu zukhum pen leh aneihleh sapum zong go uh hi. Tukzu pen kiim leh paam in zong pawm a, zupinung uh hi. Zutaak [zukhaih] a, zucil kaimasa pen dawh a, inntekpu piamasa hi. A zudawn masak pen valhpah lo hi. Zutui phihin phuisam hi. Tukzu khol a tutet thupha namkim ngetsak hi. Cidamin khansauna ding, sumnu-sumpa amuhna ding, bangkua kilemna dingin ngen hi. Hih omkhopna sungah Pute pahtawina la a tampen kisuut hi.

*a. Kei ka Pute sen aa ka Pute ningzu bang khum thei naleng nuampeng phuh sak vang e

b. Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapaal losak vang e.


Nopna-Dahna sungah thukhun ngeina zui-in ki-uapin nakhempeuh kiseem hi. Tua thukhun kantanin khengval leh kideihlo hi. Kisam leh zong kideihlo hi. Sanggam abul-adawn kiguang dimdiam hi. Tua zui-in sa hawm uh hi. Aphei tang ding, a liang tang ding, angawng tang ding, cih bangin min gotsa-in nei uh hi. Piakding kilawm khatzong nusia lo uh hi. Sialcingte nangawn sialneel, ci-in atawkuam teng pia uh hi.

Tua tawh kizui-in ama tanhdingaa kisehna mun lian a kipiak keileh bang hang hiam, kapanmun hong kheel hiam, kei hong manuam uh hiding hiam, hong khelbawl hiam, ci-in sittel pah tiuteu hi. Amau dinmun tawh kisai satahn bektawh lungkimse uh hi. Avaal deihlo hi. A hemzawkleh zong lungkimlo uh hi. Thumaan mahmah, cihtak mahmah uh hi.

Amau tanhding sa a piak ciangin, ne pahpah lo-in sittel masa uh hi. A kilawmlo a om ciangin nolhkik uh hi. Tua ahih ciangin Zuhawm-sahawm kidop kul hi. Sasem siam kicial hi. Apazaw-asahzaw cih omsak lo hi. A temha sawipaisak lo hi. Sa semhun ciangin Bangkuapipa leh a tei zawdeuhte in sakuang-umin encik ciat uh hi. Paubanglo dingin hanciam uh hi. Saluang munkhatzong mawkvallo dingin kiseh hi.

Sahawmdan pen hunkhat leh hunkhat munkhat leh munkhat kibanglo hi. Nopna sahawm leh Dahna sahawm kibanglo hi. Mo-sagawh leh thudangte kibang lo hi. Lawm-an neekna-ah Sanggamsa kipia lo hi. Ahih hangin a thusiamte in, Tuibuhsa ci-in Tanupi Tuitaak leh Tanu nihna ahi Sawlla a iikbup hawmsak hi. Bang hang hiam, cihleh Tanute pen kitaang'sapna khempeuhah gamtaang ahihman ahi hi.


A. Mo-sagawh Sakuangkhen

Aphei-meibaang. A iiktawn. Alianggel [alianggalkah]. Akha phalkhat. Anungzuui phalkhat. Adeekguh phalkhat. Agilpi phalkhat. Abil langkhat. Angoi kawnkhat. Asin sehthumsuah sehkhat.


B. Mokhate sahawm

Thalloh or Sanggamkhatna..........Atel leh a sungkua namkim. Sunghpipa....................................Atel sungnung leh sungkua namkim. Tanupi or Tuitaak, or...................A iik leh a sungkua namkim. Tanu-nauzaw or Sawlla...............Aphuuk leh a sungkua namkim. Zinkhak, or Sanggam nihna.........Azungzui leh a sungkua namkim. Vok ahihleh sungkua namkim kipia lo hi. Angoi tumkhat ta kizuisak bek hi.


C. Mopite Sahawmdan

Innteek..........................................Aliangbit leh sungkua namkim. Thalloh..........................................Atel leh sungkua namkim. Sunghpi.........................................Atel sungnung leh sungkua namkim. Tanupi...........................................A-iik leh sungkua namkim. Tanu nihna ...................................Aphuuk leh sungkua namkim. Vok ahih leh angoi tumkhat tek.


D. GALAIH LEH SAAIHNA SAHAWM NGEINA

Hihnei: Hihneihna.

Ko kiangah sahawmdan namnih om hi. Teizaangtat leh Saizaangtat kici hi. Ko pen Teizaangtat zang kahihman un, namnihin kong gelh hi. Ahizongin nakpi-in kilamdang lua lo hi.


1. Gaal-aihna.

Thalloh or Sanggam khatna.....Aphei tumbul.[abultong]. Zinkhak or Sanggam nihna......Aliang khat. Tuitaak, Tanupi........................Anaak tangli. Sawlla, Tanu nihna ..................Anaak tangthum. Sunghpi in.........................................Angawngsa Pu nihna ..................................Ameizui. Vaksa in aliang leh a iiksa kipia hi.

2. Sa-aihna

Thalloh, Sanggam khatna.........Apheitumbul. Zinkhak, Sanggam nihna..........Aliang khat. Tuitaak, Tanupi........................Nak tangli. Sawlla, Tanu nihna ..................Nak tangthum. Sunghpi.............................................Angawngsa. Pu nihna...................................Azungzui, ameizui. Nuphal......................................Anaak' tangnih.

Vakte pen a liang leh a iik kipai hi. Gaal leh Sa thuah thei a, gan pumnih mah kigo hi. Gaalvakte in, Gaal-aihna saliang saang uh hi. Savakhte in sa-aihna saliang saang uh hi.


E. Tong (Zupinung) Ton Ciang a Sahawmdan tuamtuam

Thalloh, Sanggam khatna......Aphei khat. Zinkhak, Sanggamnihna........Aliang khat. Behsabawl, ...........................Aliang tumbul. Sunghpi.................................A awmlang.(naaktang-9 bang kipia hi.) Pute.......................................Ameizui tumnih suahin tumkhat kipia.

Tuitaak, Tanupi.....................Amaugawh saluangkhat tutphah hi. Sialvun namkhat cingding zikkhat kipia hi.


Sawlla, Tanu nihna................Sagualgawh pen innteek pialo-in amau tutphah hi. Tulpi......................................Azangsa phalkhat leh a pheisa baksagih kipia hi. Zawl ......................................Sialngawng kipia hi. Songte,...................................Akeng tumbul khatleh a iik phalkhat leh a sungkua namkim kipia. Lawigawhsa...........................Pusa thoihna bangin kihawm hi. Lawigawh voknusa................Phaitam aa alaam cialna-in kipia hi. Zingzu leh phaitamzu site kipia hi.


F. Ton sahawmdan

Thallohpa.......................Apheibit. Zinkhakpa......................Aliangbit. Behsabawl.....................A zaangsa ngah. Sunghpipa......................A awmlang nakguh tangkua bang. Tanupi............................Aphei tumbul. Ama gawh saluangbup tutphah. Tanu nihna.....................Aliangtong. Sagualgawh tutphah. Zawl ..............................A ngawng pua. Pu..................................Ameizui.


= G. Pusa or innsungpi thoih sahawmdan

Bangkuapi, Thallohpa........A liang. Zinkhak .............................Apheibul. Tulpipa...............................Aliangkhat, ahuaikhat, akhanuai. Sabawl................................Azungzui. Sunghpi..............................Abultong. Pu in...................................Ameizui. Tanupi leh Anauzaw..........Tanu ten malli ngah uh hi. Adeekguh, azungzui, a-iikmuk anawi tangkhat baang, apheisa bakkhat.

Tanu thumna......................Aciangkang, azungzui,aphukka,apheisa bakkhat. Tanu lina............................Aciangkang, azungzui, a-iik tumkhat, apheisa bakkhat. Nuphal ...............................Azungzui khat. Sanggam dawnlam ten apheisa semin hawm hi.


Sahawmdan

Sunghpi...............................Angawngtan. Pu........................................Ameizui Beh khatna..........................Aliang khat. Beh nihna in .......................Abultong. Beh thumna.........................Azangsa nakguh-3baang. Beh lina...............................Azaangsa nakguh 2baang. Tanupi.................................Anaak tangli baang.Akha phalkhat. Tanu nihna..........................Anaak tangthum baang. Tanu thumna in ..................Anaak tangnih baang. Nuphal ...............................Anaak tangnihbaang. Tulpipa ...............................Aliangbit khat. Akha phalkhat.


I. Sahawmdan

Tulpipa............apheibul. Thallohpa.........a-iiktawn leh aliangbit.akhanuai phalkhat. Zinkhak............aliangtong. Sungpi...............abultong. Pu(Taangpu).....ameizui Tanupi leh Tanu nauzaw...A deekguh, azungzui, a-iiktawn khat, aliangsa Tanu thumna leh Lina.......A ciangkang, azungzui, a-iiktawn,aliangsa bakkhat. Tanu ngana........................Azungzui, a-iik tumkhat,aliangsa bakkhat.


J. Sihna Hanken Sahawmdan

Tuitaak, or Tanupi Aphei, anaakguh tangkhat, vakhupeu[ asialin kipia] Anaaktangnih baang, apheisa bakkhat, angawngsa bakkhat, ahuaisa bakkhat, aliangsa bakkhat, asin, agilpi, agilkha,atuap a-ekthup, innlakte siguina aphuukka leh akopsam savaal tuamtuam kipialai hi. Sawlla or Tanu nauzaw. Aliang khat pia hi. Adangte Tanupi tawh kibangsak hi. Tanupi leh Tanu nauzaw in amau saante hawmkik uh hi. Apheisa khennih suah a, ama Thallohpa leh a Tanupi hawmsak hi. Anaakbul nihsuah a, tanu nauzaw pia hi.Thalloh leh Sunghpi. Anaak' nih, apheisa,aliangsa, angawngsa, ahuai, asin, angoi, atuap, agilpi, a-eekthup, a-iik leh agilkha pia hi. Innlak guina samal(sakeng) apheikhat teelsak hi. Hih a sa saante pen amau bultengmah hawmsak hi. Apheisa bakthum suah a, Tanu-nauzaw, Sunghpi, leh Zinkhak hawmsak hi. Anaakbul pen Tanupi leh Thalloh hawmsak hi. Zinkhak leh Pu saan. Anaak tangnih baang, apheisa, aliangsa, angawngsa, ahuai, asin, angoi, atuap, agilpi, a-ekthup, a-iik leh agilkha saang hi. Savo kici asialin bakkhat tuak kipialai hi. Amau sante anaakbul nih suahin Tanupi leh Thalloh hawmsak hi. Apheisa thum suahin, Tanu nauzaw, Sunghpi, Zinkhak hawmsak hi.

Sabawlgel saan.Anaak' tanggiat, apheisa, anaakbul nih,aliangsa, angawngsa, ahuai, asungkua namkim saang hi. Tua banah Innlak guina samak phei khattuak kipialai hi. Ahawmkik ciangin, anaak tanggiat tumnih suah a, amau aadingin tangli baang koih hi. Anaakbul nihsuah leuleu a, Tanu nauzaw leh Thalloh hawmsak hi. Thusageel saan.Anaakbul tangnih baang, aliangsa, angawngsa, apheisa , asungkua namkim saangsak hi. Zawl leh Nuphal saan. Anaakbul tangkhatbaang leh asungkua omlai bangbang kipia hi. Khankuang bawlte angawng phalkhat kipia hi. Nautaangte pen angoi tumkhat leh agilpi pia hi. Sungtaa. Aphuuk, angoi, agilpi pia hi. Miguina vokno malkhat pia hi. Simaisa Aphuuk asungkua namkim kipia hi. Khuangtumsa Khuangtumpa leh Daaktumte hawm dingin, anak tangkhat, apheisa bakkhat,angoi, agilpi, atuap kipia hi. Asin kihello hi. Laang'khetsa Apheisavo ki-aat hi. Innteek sa Thalloh siguina ateltawn, zungzui kaikha, aliangkhat,apheimal, ahuai,Atel leh azungzui.

Innlakguina sungpan innteek in, aliangbit,apheikhat,atel sungnung,tang uh hi. Lukhungsa kici, alungphalkhat,amuk,acingsa bakkhat,azel tumkhat,atuap,agilkha,asin, a-ekthup, aleii tumkhat.


K. Sahawmdan

Behlamte Thalloh in apheibul. Zinkhak in anaak tangli baang. Sialbawl in anaak tangthum Tulpikai in anaak tangnih Beh ngana in tangnihmah Behgukna anak tangnihmah Tanupawl Tanupi in abul Tanu nihna in aliang deih teelsak. Tanu thumna in aliang teelloh zawkpen Tanu lina in a zaangsa teelsak Tanu ngana in a zaangsa kiteellozaw pen. Tanu nautaang in aphuuksa hawm uh. A iiksa pen khunsa-in kihawm hi. Thallohpanin panto hi. Pu pawl. Pupi in angawng sang hi. Tangpu in ameizui ngah hi. Pu dangte pen ameizui tumtanin hawm hi A kicin keileh ahuai hawmsak hi. Thusa leh Sasem Apheisa aatin pia hi. Sakuangkhiat. A lutang, a-iik, aliang, azaangsakhat, angawng kikoihsak hi. Angoi kawnkhat, asinkakhat, cihbangin kikoihsak hi.

Ei Christian ten Zuhawm-Sahawm pen kinakzat nawnlo hi. Tanu leh Thusa agimdiak agamtaang diakte bek tanh kipia a, adangdangte ngeina zui-in kihawm lo hi. Tanupi leh anihna pen tuibuhsa peuh kipia hi. Christian sungah Beh-thusa leh Veng-thusa in nasep neisimsim hi. Tua ban-ah SDA Pawlpi diakdiak Ganpum zatna tawm hi. Zong kideih khollo maita hi. Zindo nading aa kigo leh innteekmeh ding aa kigo nangawn kibuaipih tamzaw ahihmanin kazang taktak lo hi.

Hih kagelh pen Khang taangthu ciamtehna ding leh Ngeina a kannuam khangnote aading ngimna tawh katheihsunsun hong gelhkhia kahi hi. Tua zong amauzat kammalte katheihtel loh tammahmah ta hi. Ameizu, asumkuul, aciangkang, abul, atong, amal cihkhawng kazakzak hangin bangcih katelloh ngentang ahi hi.



L. Pusa or Innsungpi thoih sahawmdan

Bangkuapi, Thallohpa... .....A liang.

Zinkhak ............ ......... ........Apheibul.

Tulpipa..... ......... ......... ........Aliangkh at, ahuaikhat, akhanuai.

Sabawl...... ......... ......... ........Azungzui.

Sunghpi..... ......... ......... .......Abultong.

Pu in.......... ......... ......... .......Ameizui.

Tanupi leh Anauzaw..... .....Tanu ten malli ngah uh hi. Adeekguh, azungzui, a-iikmuk anawi tangkhat baang, apheisa bakkhat.

Tanu thumna...... ......... .......Aciangkan g, azungzui,aphukka, Zawl ......................................Sialngaw ng kipia hi.

Songte,................................ ...Akeng tumbul khatleh a iik phalkhat leh a sungkua namkim kipia.

Lawigawhsa.. ......... ........ .......Pusa thoihna bangin kihawm hi.

Lawigawh voknu sa..... ........ ..Phaitam aa alaam cialna-in kipia hi. Zingzu leh phaitamzu site kipia hi.



M. PUPA NGEINA ZUKHOLH

Kawl huzaap Zomi te'n Pawi acih pen India lam Zomi te'n Lawm ci uh hi. Ahih hangin hite pen Zopau hilo hi. Zopau iin Ai kicizaw hi. Mimza ai, taangza ai, asamat ai, BA ai, kici hi. Ahih hangin Lawki-hunlai gal-ai , sa-ai cihpen zupi nungin dawibiak ngeina tawh na kizomlua ahihman, ai cihpen lawkivai-lua kisa kha ding hi.

Zomite in gualzawhna leh matutna khatpeuh a om ciangin kipahtawi uh hi. Kasangnaupan lai-in kapa in lai ka-on simin aktawh hong aihsak tawntung hi. Innkuan iin kilungkim mahmah hi. Kalai onman kei aklu hong nesak hi. Thuneuno abat hangin hanciamnopna hong khangsak hi. Nu leh pa hong pahtawina pen ki-angtanpih mahmah hi. Ka uu pen saben uuk ahih ciangin lailam haatlo hi. Ahih hangin vakhu khat amat pen kapa'n aklui khat tawh aihsak hi. Vakhu pen khuttum-cia phalo hi. A aihna aklui pen innkuanmeh cing hi. Tua bang kipahtawina in lungsim cidamsak hi.



N. Pute Tuukzuu Kholh

Zomi lawkite in tuuktung masa anpalte zuu in sa uh hi. Puute zuu khol uh hi. Zucil kaimasa pen a puupi suah uh hi. Apuu in la-in mawkneeklo hi. A tute cidamna ding leh mimza tangza lazo ding, sumnu sumpa lamzawhna dingin thupha ngetsak uh hi. Zomi te ngeina-ah numeite in pianna nulehpa vakna ding thu ngahlo hi. Go leh gam kitomsak lo hi. Ahih hangin numei nualam pen kipuapaih tuanlo hi. Naupangte in puute zahtakpiakna leh pahtawina itna lahna ding ngeina hoihmahmah nabawl zel hi. Puute tuukzu-kholh pen numeilam pahtawina ahi hi. Puute leh lamphung kineekzolo cih paunak nei uh hi. Tua pen naupangte in nulam ahi puute pen simmawh loh ding deihna hi. Lungsim sungah ngeina kipmahmah aguansak ahi hi. Puute simmawhte damlo hi. Nuamsa lo hi. cin umsak hi. Gilsung damlote in gau-an la ci'n puute kiangah ankhing vasiim uh hi. A tute tungah khasia leh, napu ngoidok hing bang hang hong hici bawl na hiam? cithei uh hi. Ngoidok cihpen gilnathei cihna ahi hi. Tua ahih ciangin damlohna thu khatpeuh a omleh puute kiang taailoh phamawh ahihmanin puute kizahtak hi. Ki -iit mahmah hi. Thupha ngahna-naak ahi hi.

Tanu-mokhak khempeuh kiciamkholin, a zu-kholhni kibangsak uh hi. Lawki-hunin omkhawlna munah aneek uh zuu hipen hi. Anlim sangin zuu pen thupiseh zaw uh hi.Puute pahtawina la vive sa uh hi.


a. Kei kapuu te sen a kapuu te ningzuu bang khum thei naleng nuampeng phuhsak vang e b. Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapal losak vang e.

a. Bualna ngei nuam bualna ngei nuam e, puvon siangsung bualna ngei nuam e, b. Laamna ngeinuam laamna ngei nuam e, puvon pahtang laamna ngei nuam e.

a. Tualnuam e tualnuam e puute sumtual tualtung tualnuam e b. Gam nuam e gam nuam e pupa gamzang gamnem gamnuam e

a. Pupa gamzang tangzang khat a, tangkhat suan zong simtheihloh piang e b. Tang khat suan zong simtheihloh piang a bangaa sunglawh bang kasam hiam aw.

a. Theisen puvon ngalliam bel aw tusuanmel haihkha na cia. b. Gual sang tongdam neem zaw ding a, aduang mel hoih ding aw ee


Dawhdan saknung leh dawhdan khangnung dimin zubeel kigual hi. Zubeel khat mikhat in tutpih hi. Sak leh khang abul leh adawn kidawngin lasa ziahziah hi. Pasalnote kikhelin alai-ah tawnsak keukeu hi. Khuangtumpan akhuang saankeuhkeuh iin hong tawp ciangin, suai..suai..suai suai cin, a tangtawnpa kai-in zuu teepsak hi. A puute a itmanin tawn(laam) hi ci'n pakta mahmah uh hi. Tuukzuu-akmat ci-in ak khattek namat uh hi.. Pawlkhat in sum mat uh hi. Pawlkhat in gangawh hi. Bang bang kimat taleh tukzu-akmat in sum tua zah hong pia ci uh hi.

Tuhun Christian ten zong hih ngeina paikhia tuanlo hi. Zuu tangin cikhum bawngnawi peuh kikhol hi. Antak bungkhat bungnih vapuak thei hi. Pawlkhat in anlim-tuilim vaneekpih hi. Hih pen puute pahtawina pawi limci mahmah ahi hi.Ei Christian khangthak hunin zong puute pahtawina hunnuam limci-takin kibawl thei lel ding hi.



O. SAZAAM

Japan-galma hunin saneek kisangkhaat mahmah hi. Sa-sai omlo hi. Dangka-tang ngahna haksa lua hi. Akpi khat matkhat in kilei hi. Minvawh khat neilo-in akno khat zong kigongam lo hi. Sumtawng-thoih ahihkeh huanthoih cihkhat in zang hamtang uh hi. Saneekna tawmlua ahihmanin lampi zong uh hi. Inn-4 inn-5 kipawlin banpai-in vok go uh hi. Tua pen sazaam kici hi. Vok pen bangcia go dingcih ciangtan uh hi. Pawlkhat in nekhawm hi. Pawlkhat in a kikimin sehhawm uh hi. Sa khamtakin ne uh ahihman sazaam pen ahihzote ki-eng mahmah hi. Hih kipawlna pen a cithei zawdeuhte aa hi. Meigong daipamte kihel zolo hi.



P. TUKVAK

Tanghamkin kici ankung leh kiak kikimin a omlaitak lokhawh kikin mahmah hi. Lo-lel ahihman thacial uh hi. Kialhuntawh kituak sawnsawn hi. Thacialte kivaitut zolo ahihman, tuktun(akhawhsa-tun) ciang kivaakpan hi. Tuktun ciangin thacialte kaikhawm iin zuu leh sa akhamtakin neekpih hi. Thacial-vaak tawh kibangnawnlo hi. Pawibawl banglel ahihman nuamsa mahmah hi.

Hih ngeinate pen dawibiakna tawh kisai hilo hi. Amau-hun tawh kituak nuntak khuasakzia ahi hi. Tua banga kikaihkhopnate pen a kingai tengmah ahi hi. Kikholhna tamleh kingaihna leh kiphawkna zong khangpah hi.


[Source: Pr. Thang Siangh

Collected by Zam Sian Sang Gualnam]